Sửa đổi Bộ luật Hình sự để bảo đảm thống nhất trong áp dụng các quy định về định tội danh và định khung hình phạt
Qua hơn 10 năm thi hành, Bộ luật Hình sự năm 2015 đã phát huy vai trò là công cụ pháp lý quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và giữ gìn trật tự, an toàn xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy một số quy định về định tội danh, định khung hình phạt vẫn còn những khó khăn, vướng mắc, chưa bảo đảm sự thống nhất trong nhận thức và áp dụng. Điều đó đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của Bộ luật Hình sự nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Bộ luật Hình sự là đạo luật có vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, giữ vai trò là công cụ pháp lý sắc bén của Nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần giữ vững an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.
Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII, yêu cầu đặt ra đối với hệ thống pháp luật là phải bảo đảm đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi, phù hợp với thực tiễn phát triển đất nước và yêu cầu hội nhập quốc tế. Đối với pháp luật hình sự, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết khi tình hình tội phạm tiếp tục có nhiều diễn biến mới, trong khi thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự đã bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc cần được nghiên cứu sửa đổi, bổ sung.
Qua tổng kết thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự thời gian qua cho thấy, một số quy định về dấu hiệu định tội danh, định khung hình phạt vẫn còn phát sinh những cách hiểu khác nhau. Đặc biệt, nhiều tình tiết mang tính định tính được sử dụng làm căn cứ định tội hoặc xác định trách nhiệm hình sự như “gây hậu quả nghiêm trọng”, “gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội”, “thu lợi bất chính lớn”, “gây thiệt hại đáng kể”... mặc dù đã được hướng dẫn tại các nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và một số văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật nhưng trên thực tế vẫn còn tồn tại những cách hiểu và vận dụng khác nhau. Điều này không chỉ gây khó khăn cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử mà còn ảnh hưởng đến yêu cầu bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất trên phạm vi cả nước.
Trong khi đó, một trong những yêu cầu quan trọng của Nhà nước pháp quyền là các quy định pháp luật phải rõ ràng, minh bạch, có khả năng dự báo và được áp dụng thống nhất. Chính vì vậy, việc tiếp tục rà soát, cụ thể hóa các tình tiết định tính trong Bộ luật Hình sự là yêu cầu cần thiết. Những nội dung đã được thực tiễn kiểm nghiệm, được hướng dẫn ổn định và chứng minh tính phù hợp cần được nghiên cứu luật hóa để nâng cao hiệu lực pháp lý và tạo cơ sở áp dụng thống nhất. Đồng thời, đối với các tình tiết còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau, cần tiếp tục nghiên cứu để quy định cụ thể hơn, hạn chế khoảng trống pháp lý và giảm thiểu nguy cơ áp dụng tùy nghi trong thực tiễn.
Bên cạnh các tình tiết định tính, những quy định về mức định lượng làm căn cứ định tội và định khung hình phạt cũng đang đặt ra yêu cầu sửa đổi. Nhiều mức định lượng về giá trị tài sản được xây dựng từ nhiều năm trước hiện không còn phản ánh đầy đủ điều kiện phát triển kinh tế - xã hội cũng như mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội trong giai đoạn hiện nay. Đối với các tội xâm phạm sở hữu, các tội phạm về chức vụ và một số tội danh khác, việc rà soát, điều chỉnh mức định lượng về tài sản nhằm bảo đảm phù hợp với thực tiễn là cần thiết. Việc sửa đổi theo hướng này không nhằm giảm tính nghiêm minh của pháp luật mà nhằm bảo đảm sự phân hóa trách nhiệm hình sự hợp lý hơn, tập trung nguồn lực xử lý đối với các hành vi có mức độ nguy hiểm cao, đồng thời hạn chế việc hình sự hóa đối với những vi phạm có tính chất, mức độ không lớn.
Đối với các quy định liên quan đến tỷ lệ tổn thương cơ thể, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện nhằm bảo đảm sự thống nhất trong áp dụng. Một số trường hợp có nhiều người bị hại hoặc hậu quả tác động đến nhiều khách thể khác nhau hiện vẫn phát sinh những cách hiểu khác nhau trong việc xác định căn cứ định tội và định khung hình phạt. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu để xây dựng cơ chế đánh giá hậu quả toàn diện hơn, phản ánh đầy đủ tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, bảo đảm xử lý nghiêm minh nhưng cũng phải khách quan, công bằng.
Một nội dung khác đang đặt ra yêu cầu nghiên cứu hoàn thiện là các quy định xác định tội phạm dựa trên dấu hiệu nhân thân của người vi phạm như “đã bị xử phạt vi phạm hành chính”, “đã bị xử lý kỷ luật” hoặc “đã bị kết án, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm”. Theo quy định tại Điều 8 Bộ luật Hình sự, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự. Do đó, việc xác định tội phạm trước hết phải căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Việc tiếp tục rà soát các quy định nêu trên là cần thiết nhằm bảo đảm sự thống nhất với khái niệm tội phạm, bảo đảm nguyên tắc một hành vi vi phạm chỉ bị xử lý một lần, đồng thời góp phần hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng công bằng, khách quan và minh bạch hơn.
Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm hiện nay cũng cho thấy sự xuất hiện của nhiều phương thức, thủ đoạn phạm tội mới gắn với quá trình chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, ứng dụng công nghệ cao và hội nhập quốc tế sâu rộng. Nhiều hành vi nguy hiểm cho xã hội đã xuất hiện hoặc có xu hướng gia tăng nhưng chưa được điều chỉnh đầy đủ bằng pháp luật hình sự. Điều đó đòi hỏi Bộ luật Hình sự phải tiếp tục được rà soát, cập nhật để kịp thời điều chỉnh các hành vi nguy hiểm mới phát sinh, bảo đảm không để khoảng trống pháp lý ảnh hưởng đến hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm.
Bên cạnh những vấn đề về nội dung, yêu cầu hoàn thiện kỹ thuật lập pháp cũng là một trong những nội dung quan trọng của quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự. Thực tiễn cho thấy vẫn còn một số quy định có phạm vi khung hình phạt rộng, xuất hiện hiện tượng giao thoa hoặc chồng lấn giữa các tội danh và các khung hình phạt, gây khó khăn trong việc định tội danh và quyết định hình phạt. Trong một số trường hợp, ranh giới pháp lý giữa các tội danh chưa thật sự rõ ràng, dẫn đến những cách hiểu và áp dụng khác nhau. Điều này đòi hỏi phải tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về cấu thành tội phạm, dấu hiệu định tội và định khung hình phạt theo hướng rõ ràng, khoa học, logic và dễ áp dụng hơn.
Có thể khẳng định rằng, việc tiếp tục nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định về định tội danh và định khung hình phạt không chỉ nhằm khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự mà còn là yêu cầu khách quan để thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, giữ vững an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và phục vụ sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong giai đoạn mới./.
