Sau thắng lợi vĩ đại của Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, đất nước ta tạm thời chia làm hai miền với hai chế độ chính trị - xã hội khác nhau. Miền Bắc hoàn toàn giải phóng, bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, trở thành hậu phương lớn cho sự nghiệp đấu tranh thống nhất nước nhà; trong khi đó, miền Nam vẫn tiếp tục chìm trong khói lửa chiến tranh, dưới ách thống trị của đế quốc Mỹ và chính quyền tay sai. Trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt ấy, Công an nhân dân Việt Nam nói chung và lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội nói riêng phải đối mặt với những nhiệm vụ vô cùng nặng nề nhưng cũng hết sức vẻ vang: ở miền Bắc, vừa xây dựng, củng cố tổ chức, vừa thực hiện nhiệm vụ bảo vệ an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội trong điều kiện hòa bình; ở miền Nam, phải hoạt động trong điều kiện bí mật, gian khổ, hiểm nguy, trực tiếp phục vụ cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Bộ Công an đã nhanh chóng tiến hành củng cố, kiện toàn hệ thống tổ chức công an các cấp, trong đó lực lượng Cảnh sát hành chính - tiền thân của lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội được xác định là một trong những lực lượng nòng cốt của ngành trong công tác bảo vệ an ninh trật tự và giữ gìn kỷ cương xã hội. Trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, cơ sở vật chất thiếu thốn, lực lượng Cảnh sát hành chính vẫn ngày đêm tận tụy với công việc, tiến hành đồng bộ nhiều biện pháp nhằm xây dựng nền nếp quản lý hành chính thống nhất trên phạm vi toàn miền Bắc. Các công tác trọng tâm được triển khai sâu rộng như đăng ký, quản lý nhân khẩu, hộ khẩu, cấp và quản lý thẻ căn cước, kiểm soát giấy tờ tùy thân, quản lý con dấu, giấy phép, thực hiện kiểm tra, kiểm soát việc cư trú, đi lại của nhân dân. Nhờ đó, công tác quản lý hành chính của Nhà nước duy trì thông suốt, trật tự xã hội được bảo đảm, góp phần quan trọng vào việc ổn định đời sống nhân dân và xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân ngày càng vững mạnh.
Ngày 28/7/1956, Thủ tướng Chính phủ đã ra Nghị định số 982/TTg, thành lập Cục Cảnh sát nhân dân, trong đó đã xác định: Cảnh sát nhân dân gồm Cảnh sát hành chính (hộ tịch, giao thông, cứu hỏa); Cảnh sát kinh tế; Cảnh sát vũ trang, Cảnh sát Trại giam. Nghị định này đã đánh dấu bước trưởng thành mới của lực lượng Cảnh sát nhân dân nói chung và lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội nói riêng. Cùng với đó, lực lượng trị an nhân dân ở các cấp chính thức được đổi tên thành lực lượng Cảnh sát nhân dân, phù hợp với yêu cầu hiện đại hóa, thống nhất tổ chức và bảo đảm chức năng, nhiệm vụ của ngành Công an thời kỳ mới. Sự kiện này không chỉ thể hiện bước trưởng thành về tổ chức mà còn ghi nhận vai trò quan trọng của công tác quản lý hành chính đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Đặt trong cấu trúc Cảnh sát nhân dân thống nhất, lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội được phát triển toàn diện, từ nghiệp vụ hộ tịch, hộ khẩu, quản lý cư trú đến nhiệm vụ bảo đảm trật tự công cộng và quản lý các ngành, nghề kinh doanh nhạy cảm. Nhờ đó, công tác quản lý nhà nước về an ninh trật tự được nâng tầm, tạo nền tảng vững chắc để đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh chính trị và trật tự xã hội trong những năm tiếp theo, nhất là trong giai đoạn miền Bắc tập trung xây dựng CNXH và chi viện cho miền Nam.
Thực hiện Chỉ thị số 120/BCT-P2CT ngày 08/02/1956 của Bộ Công an về “công tác bảo vệ chính trị kết hợp với công tác đăng ký hộ khẩu”, lực lượng quản lý hành chính thuộc Ty Công an Thanh Hoá đã tăng cường công tác đăng ký, quản lý hộ tịch, hộ khẩu, phục vụ công tác nghiệp vụ. Chỉ trong một thời gian ngắn triển khai, từ công tác đăng ký, quản lý hộ tịch, hộ khẩu, lực lượng quản lý hành chính đã phối hợp với các lực lượng khác nắm được nhiều tình hình quan trọng phục vụ hiệu quả công tác nghiên cứu, sàng lọc, phân loại đối tượng, đưa vào diện quản lý, đấu tranh.
Một bước tiến lớn trong quản lý dân cư là việc bắt đầu cấp Giấy chứng minh từ năm 1957 (Thông tư số 577/TTg) cho mọi người dân Việt Nam từ 18 tuổi trở lên. Công tác quản lý đặc doanh đã tiến hành quản lý các khách sạn, quán trọ, cơ sở làm nghề khắc dấu, cơ sở in, nghề chụp ảnh quay phim... Năm 1955, Thủ tướng Chính phủ đã ra Thông tư số 1519/P4A quy định về mẫu dấu dùng trong cơ quan nhà nước và chính quyền các cấp; năm 1964 tiếp tục ban hành Nghị định 104/CP về Điều lệ đăng ký và quản lý hộ khẩu, trở thành văn bản pháp lý xương sống cho công tác này trong thời gian dài.
Để phục vụ có hiệu quả công tác đấu tranh chống phản cách mạng và tội phạm hình sự, giữ vững an ninh trật tự ở Thanh Hoá, tháng 01/1962, Ty Công an Thanh Hoá quyết định mở đợt tổng kiểm tra công tác quản lý hành chính công khai trong toàn tỉnh. Mục đích nhằm phát hiện những sơ hở, thiếu sót để kịp thời khắc phục, chấn chỉnh, đưa việc thực hiện các biện pháp nghiệp vụ quản lý hành chính công khai vào nền nếp. Nhiệm vụ trọng tâm đợt tổng kiểm tra là công tác đăng ký quản lý hộ tịch, hộ khẩu, quản lý vũ khí, vật liệu cháy nổ, đăng ký, quản lý các nghề đặc doanh, quán trọ, cắt tóc, sửa chữa khoá, in ấn, khắc dấu.... Kết quả đã phát hiện nhiều sơ hở, thiếu sót, kịp thời chấn chỉnh công tác đăng ký hộ tịch, hộ khẩu ở một số cơ quan, xí nghiệp thuộc tỉnh quản lý, địa bàn một số xã thuộc Sầm Sơn, Bái Thượng, Hồi Xuân, trên sông Mã và các xã vùng nông thôn; Thông qua kiểm tra đã phát hiện 17 tên lưu manh, 42 tên phạm nhân trốn trại, 21 tên địa chủ bỏ sản xuất đi buôn lén lút, ngăn chặn 14 tên có ý đồ vượt biên, khám phá 25 vụ buôn lậu, 2 vụ tiêu thụ của gian, 38 vụ trộm cắp, 8 vụ dùng giấy tờ giả, 4 vụ lừa đảo, 2 vụ đảo ngũ, thu giữ 37 súng các loại giao cho cơ quan chức năng quản lý. Đợt vận động đã góp phần chuyển biến nhận thức, nâng cao ý thức cảnh giác cho cán bộ và nhân dân trong đấu tranh phòng chống các loại tội phạm.
Thực hiện đường lối lãnh đạo của Đảng, của Tỉnh uỷ, tháng 02/1962, Công an Thanh Hoá đã khẩn trương xây dựng phương án phòng chống gián điệp, biệt kích trong phạm vi toàn tỉnh. Phương án tập trung vào 02 nội dung cơ bản: Tập trung rà soát lại chính xác, trấn áp và cải tạo những phần tử là chỗ dựa (cơ sở xã hội) của bọn gián điệp biệt kích tung vào nội địa ta. Gắn thật chặt phương án chống gián điệp, biệt kích với phong trào quần chúng “bảo vệ trị an”; tăng cường các biện pháp quản lý hành chính công khai, quản lý hộ khẩu, thuyền bè ở biên giới, bờ biển, các trục đường giao thông quan trọng.
Ngày 20/7/1962, Chủ tịch nước đã ký Sắc lệnh số 34/LCT công bố Pháp lệnh quy định nhiệm vụ, quyền hạn của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam. Trong các nhiệm vụ của Cảnh sát nhân dân có những nhiệm vụ do Cảnh sát quản lý hành chính thực hiện, đó là: Giữ gìn trật tự trị an nơi công cộng và những cuộc họp công cộng; ngăn chặn những hành vi gây thiệt hại đến tính mạng, tài sản của Nhân dân; trực tiếp tiến hành quản lý hộ khẩu, cấp chứng minh nhân dân, cấp giấy thông hành, cấp hộ chiếu phổ thông cho công dân; tiến hành quản lý các phương tiện máy và phụ tùng vô tuyến điện, quản lý các cơ sở sản xuất, sửa chữa, mua bán máy và phụ tùng máy vô tuyến điện; quản lý các loại vũ khí, chất nổ, chất cháy, chất độc mạnh; quản lý nghề chứa trọ, khắc con dấu, nghề in, đúc, khắc chữ in và những nghề kinh doanh đặc biệt khác theo quy định của pháp luật.
Năm 1964, đế quốc Mỹ tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân, hải quân ra miền Bắc, Cách mạng nước ta bước sang giai đoạn mới. Ở miền Bắc, quân và dân ta vừa hăng hái thi đua lao động sản xuất, vừa sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ và xây dựng Chủ nghĩa xã hội, củng cố vững chắc hậu phương lớn nhằm chi viện cho tiền tuyến. Ở miền Nam, cuộc chiến đấu đang bước vào giai đoạn quyết liệt. Lực lượng quản lý hành chính đã chủ động phối hợp bảo vệ các cơ quan đầu não của Đảng, Chính phủ, các cơ sở sản xuất, công trình trọng điểm, kho tàng, trường học, bệnh viện. Đồng thời, lực lượng triển khai kịp thời các biện pháp quản lý hành chính phù hợp với yêu cầu sơ tán dân cư, di chuyển hồ sơ, tài liệu, con dấu, giấy tờ hành chính đến nơi an toàn, đảm bảo công tác quản lý của Nhà nước không bị gián đoạn trong thời chiến. Hàng vạn hồ sơ nhân khẩu, căn cước, giấy tờ, tài liệu mật được bảo quản an toàn; hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát quản lý hành chính đã không quản hiểm nguy, gian khổ, bám trụ cơ sở, làm việc không kể ngày đêm để giữ vững trật tự xã hội, phục vụ sản xuất và chiến đấu. Đồng thời, tham mưu ban hành nhiều quy định mới phù hợp với tình hình chiến tranh như quy chế kiểm soát đi lại, chế độ cấp giấy thông hành, quy định về quản lý cư trú và giấy tờ tùy thân, tổ chức đăng ký và cấp phát căn cước cho nhân dân vùng sơ tán. Ở khắp nơi, các phong trào quần chúng bảo vệ trị an được đẩy mạnh, tạo thế trận an ninh nhân dân vững chắc, góp phần giữ cho miền Bắc - hậu phương lớn của cả nước luôn vững vàng, ổn định, là chỗ dựa vững chắc cho tiền tuyến miền Nam. Dù phải làm việc trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, nhưng lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính vẫn nêu cao tinh thần cách mạng tiến công, gắn bó mật thiết với nhân dân, bảo vệ cuộc sống bình yên cho hậu phương trong những năm tháng bom đạn.
Trong giai đoạn từ 1964 đến 1972, lực lượng quản lý hành chính đã tổ chức xuất sắc công tác sơ tán dân khỏi các vùng trọng điểm đánh phá, quản lý chặt chẽ vũ khí - chất nổ theo Nghị định 175/CP; bám chắc địa bàn, vận động nhân dân đi sơ tán, mưu trí dũng cảm bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa, bảo vệ tính mạng và tài sản của nhân dân. Chủ động phối hợp trong việc quản lý dân cư, cấp phát giấy tờ, tổ chức sơ tán an toàn, đồng thời tham gia tích cực trong công tác bảo vệ nội bộ, bảo vệ các cơ quan, xí nghiệp, nhà máy quốc phòng. Đồng thời, Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội đã cùng với các lực lượng nghiệp vụ khác chi viện tích cực cho lực lượng an ninh miền Nam và an ninh Lào, nhiều đồng chí đã xung phong ra tuyến lửa, xung phong đến biên giới và những nơi ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Ngày 22/02/1973, Hội đồng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 32/CP về sửa đổi tổ chức bộ máy Công an, trong đó có Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự trị an (Bộ Công an gọi tắt là Cục Cảnh sát 1). Từ thời điểm này, các mặt công tác quản lý hành chính về trật tự trị an trên địa bàn tỉnh chính thức được tổ chức điều hành trong một đơn vị độc lập. Đây là bước ngoặt lịch sử của lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, tạo cơ sở quan trọng cho việc triển khai các mặt công tác quản lý hành chính về trật tự trị an ở những vùng giải phóng sau này.
Ngay sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát quản lý hành chính từ miền Bắc đã lên đường vào Nam, phối hợp cùng các lực lượng khác tiếp quản thành phố, thị xã, huyện lỵ, cơ quan, xí nghiệp; khẩn trương tổ chức đăng ký nhân khẩu, hộ khẩu, thu hồi vũ khí, giấy tờ, ổn định an ninh trật tự, bảo đảm đời sống bình yên cho nhân dân. Công tác quản lý hành chính trong giai đoạn tiếp quản đóng vai trò vô cùng quan trọng, giúp các địa phương nhanh chóng đi vào hoạt động bình thường, củng cố chính quyền cách mạng, ổn định xã hội, tạo tiền đề cho việc thống nhất đất nước về mọi mặt.
Có thể khẳng định rằng, trong hai thập niên kháng chiến chống Mỹ cứu nước, lực lượng Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội cả nước nói chung và tỉnh Thanh Hoá nói riêng đã không chỉ làm tốt vai trò quản lý hành chính nhà nước về an ninh trật tự mà còn thực sự trở thành "lá chắn thép" nơi hậu phương và "cánh tay nối dài" của phong trào cách mạng ở tiền tuyến. Ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa, trong điều kiện chiến tranh phá hoại ngày càng khốc liệt, lực lượng đã nêu cao tinh thần "vì nước quên thân, vì dân phục vụ", kiên cường bám trụ, bảo đảm cho mọi hoạt động của chính quyền, cơ quan, xí nghiệp, trường học diễn ra an toàn, trật tự. Dù bom đạn dội xuống ác liệt, các đơn vị vẫn tổ chức tốt công tác quản lý cư trú, cấp phát giấy tờ, hồ sơ, con dấu đến nơi an toàn, phục vụ kịp thời yêu cầu chiến đấu và sản xuất; duy trì được ổn định xã hội suốt những năm chiến tranh ác liệt, trở thành hậu phương lớn, vững chắc./.
Phòng Cảnh sát QLHC&TTXH
Công an tỉnh Thanh Hóa
