Thực hiện chủ trương của Đảng về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh, gọn, mạnh, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, Bộ Công an đã xây dựng dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi).
Dự thảo ngày 08/7/2026 được xây dựng theo hướng sửa đổi toàn diện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự số 99/2015/QH13, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức mới của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân, các bộ, ngành và chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn tổ chức và hoạt động điều tra hình sự.
Một số nội dung mới đáng chú ý của dự thảo gồm:
1. Tổ chức Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân theo hai cấp
Điểm mới quan trọng của dự thảo là hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc tổ chức Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân theo hai cấp, phù hợp với chủ trương không tổ chức Công an cấp huyện.
Theo Điều 4 dự thảo, Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân gồm:
- Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh, thành phố;
- Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.
So với Luật hiện hành, dự thảo không còn quy định Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện. Bộ trưởng Bộ Công an được giao quy định tổ chức bộ máy của các Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân căn cứ cơ cấu tổ chức của Bộ Công an.
Đối với Quân đội nhân dân, dự thảo tiếp tục quy định Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng, Cơ quan An ninh điều tra quân khu và tương đương; Cơ quan điều tra hình sự Bộ Quốc phòng, Cơ quan điều tra hình sự quân khu và tương đương, Cơ quan điều tra hình sự khu vực.
2. Điều chỉnh hệ thống Cơ quan điều tra
Theo dự thảo, hệ thống Cơ quan điều tra gồm Cơ quan điều tra của Công an nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân.
Một nội dung đáng chú ý là dự thảo không tiếp tục quy định Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong hệ thống Cơ quan điều tra. Đồng thời, dự thảo giao Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an tiến hành điều tra tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp và tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp khi người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan điều tra, Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án hoặc người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp, nếu thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân.
Dự thảo cũng đề xuất sửa đổi, bãi bỏ một số quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
3. Hoàn thiện nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự
Dự thảo tiếp tục khẳng định nguyên tắc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, đồng thời bổ sung, làm rõ yêu cầu tổ chức hoạt động điều tra theo hướng:
- Bảo đảm sự chỉ đạo, chỉ huy tập trung, thống nhất, hiệu lực, hiệu quả;
- Phân công, phân cấp rành mạch, chuyên sâu, tránh chồng chéo và được kiểm soát chặt chẽ;
- Điều tra kịp thời, nhanh chóng, chính xác, khách quan, toàn diện, đầy đủ;
- Không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội;
- Cơ quan điều tra cấp dưới chịu sự hướng dẫn, chỉ đạo nghiệp vụ của Cơ quan điều tra cấp trên;
- Mỗi cá nhân phải chịu trách nhiệm trước cấp trên và trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình.
Dự thảo cũng khẳng định chỉ cơ quan và người có thẩm quyền được Luật quy định mới được tiến hành hoạt động điều tra hình sự. Đây là cơ sở quan trọng để kiểm soát quyền lực, phòng ngừa lạm quyền và bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.
.jpg)
4. Đổi mới nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra
Dự thảo bổ sung quy định giải quyết trường hợp một vụ án có nhiều hành vi phạm tội thuộc thẩm quyền của các Cơ quan điều tra khác nhau. Nếu việc tách hành vi để điều tra theo thẩm quyền làm ảnh hưởng đến việc xác định sự thật khách quan, bản chất vụ án và mối liên hệ giữa các hành vi phạm tội thì Cơ quan điều tra đang thụ lý có thể điều tra toàn bộ vụ án theo quy định.
Đối với tội phạm được thực hiện tại nhiều địa bàn khác nhau hoặc trên không gian mạng, Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm và đang điều tra vụ án có thẩm quyền điều tra toàn bộ hành vi phạm tội.
Quy định này góp phần hạn chế việc chia tách vụ án hoặc chuyển hồ sơ nhiều lần; bảo đảm quá trình thu thập, đánh giá chứng cứ được thực hiện liên tục, toàn diện; đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm công nghệ cao, tội phạm liên tỉnh và tội phạm có tổ chức.
5. Phân định rõ thẩm quyền giữa Cơ quan điều tra Bộ Công an và Công an cấp tỉnh
Dự thảo quy định Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an trực tiếp điều tra những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố hoặc liên quan đến nhiều quốc gia nếu xét thấy cần thiết.
Các cơ quan này còn có thẩm quyền điều tra vụ án đặc biệt nghiêm trọng thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hủy để điều tra lại.
Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh điều tra các tội phạm thuộc phạm vi được dự thảo và Bộ luật Hình sự xác định, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền của Cơ quan An ninh điều tra và Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an.
Việc phân định này phù hợp với mô hình tổ chức hai cấp, tăng cường vai trò của Công an cấp tỉnh, đồng thời bảo đảm các vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp, liên tỉnh hoặc xuyên quốc gia được tập trung chỉ đạo, điều tra ở cấp Bộ khi cần thiết.
6. Tăng cường vai trò của Công an cấp xã
Điều 34 dự thảo tiếp tục quy định Công an xã, phường, đặc khu có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm; lập biên bản tiếp nhận; tiến hành kiểm tra, xác minh sơ bộ và chuyển ngay tố giác, tin báo cùng tài liệu, đồ vật có liên quan cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
Khi phát hiện, bắt giữ hoặc tiếp nhận người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, Công an cấp xã có trách nhiệm thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí; bảo quản tài liệu, đồ vật; lập biên bản bắt người; lấy lời khai ban đầu; bảo vệ hiện trường và giải ngay người bị bắt đến cơ quan Công an cấp trên trực tiếp hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.
Đặc biệt, dự thảo bổ sung cơ chế để Điều tra viên trung cấp, Điều tra viên cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã được thực hiện một số hoạt động tố tụng khi được Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an cấp tỉnh ủy quyền, phân công.
Nội dung này nhằm phát huy đội ngũ Điều tra viên được bố trí tại cơ sở, xử lý nhanh vụ việc ngay từ địa bàn, giảm áp lực cho Cơ quan điều tra cấp tỉnh. Tuy nhiên, phạm vi ủy quyền, phân công và thẩm quyền cụ thể đang tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong quá trình lấy ý kiến dự thảo.
7. Cập nhật các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra
Dự thảo điều chỉnh tên gọi và cơ cấu của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra để phù hợp với tổ chức mới của các bộ, ngành.
Trong đó có các cơ quan như: Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Chi cục Kiểm tra sau thông quan, Chi cục Hải quan khu vực, Hải quan cửa khẩu; Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Chi cục Kiểm lâm vùng, Chi cục Kiểm lâm cấp tỉnh, Hạt Kiểm lâm; Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Chi cục Kiểm ngư vùng.
Đối với Công an nhân dân, dự thảo cập nhật các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, gồm một số đơn vị thuộc lực lượng an ninh, quản lý xuất nhập cảnh, cảnh sát giao thông, phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, phòng, chống tội phạm về môi trường và trại giam.
Việc cập nhật này giúp khắc phục khoảng trống phát sinh sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy, bảo đảm hoạt động phát hiện, khởi tố và chuyển giao vụ án được thực hiện liên tục, đúng thẩm quyền.
8. Hoàn thiện nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra
Điều 6 dự thảo quy định Cơ quan điều tra có nhiệm vụ:
- Tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố;
- Tiếp nhận hồ sơ vụ án do cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chuyển giao;
- Tiến hành điều tra các tội phạm, áp dụng các biện pháp do luật định để phát hiện, xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội; Lập hồ sơ, đề nghị truy tố;
- Phát hiện nguyên nhân, điều kiện phạm tội và yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp khắc phục, phòng ngừa.
Quy định này tiếp tục khẳng định hoạt động của Cơ quan điều tra không chỉ dừng lại ở xử lý người phạm tội mà còn có trách nhiệm kiến nghị loại trừ nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm.
9. Quy định rõ quan hệ giữa lực lượng điều tra và lực lượng trinh sát
Dự thảo bổ sung một điều riêng về quan hệ giữa lực lượng điều tra và lực lượng trinh sát. Đây được xác định là quan hệ gắn kết, phối hợp, hỗ trợ trong phát hiện, ngăn chặn, điều tra, xử lý và phòng ngừa tội phạm.
Lực lượng trinh sát có trách nhiệm áp dụng biện pháp nghiệp vụ để phát hiện hành vi vi phạm pháp luật, thu thập và cung cấp thông tin, hỗ trợ điều tra, truy bắt người phạm tội, phát hiện sơ hở trong quản lý nhà nước.
Lực lượng điều tra có trách nhiệm cung cấp thông tin về tội phạm và người phạm tội; phối hợp đánh giá phương thức, thủ đoạn, nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm để phục vụ công tác phòng ngừa.
Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả kết hợp giữa hoạt động trinh sát và hoạt động tố tụng, đồng thời yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước đối với các biện pháp phối hợp.
10. Siết chặt kiểm soát quyền lực và những hành vi bị nghiêm cấm
Dự thảo bổ sung, làm rõ nhiều hành vi bị nghiêm cấm như: làm sai lệch hồ sơ; truy cứu trách nhiệm hình sự người không có hành vi phạm tội; bỏ lọt người phạm tội; ra quyết định trái pháp luật; bức cung, dùng nhục hình, tra tấn; làm lộ bí mật điều tra; can thiệp trái pháp luật vào hoạt động điều tra; cản trở quyền bào chữa, trợ giúp pháp lý, khiếu nại, tố cáo và yêu cầu bồi thường.
Điều tra viên không được tư vấn cho người tham gia tố tụng làm sai lệch việc giải quyết vụ án; không được lợi dụng ảnh hưởng để can thiệp; tự ý đưa hồ sơ ra khỏi cơ quan hoặc tiếp người tham gia tố tụng ngoài địa điểm quy định.
Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng, Điều tra viên và cán bộ điều tra phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình. Viện kiểm sát thực hiện kiểm sát việc tuân theo pháp luật; các cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và tổ chức thành viên thực hiện giám sát theo quy định.
11. Hoàn thiện tiêu chuẩn, nhiệm kỳ và chế độ đối với Điều tra viên
Dự thảo tiếp tục quy định ba ngạch Điều tra viên gồm sơ cấp, trung cấp và cao cấp; đồng thời hoàn thiện tiêu chuẩn chung, năng lực chuyên môn và khả năng hướng dẫn nghiệp vụ của từng ngạch.
Điều tra viên được bổ nhiệm lần đầu có nhiệm kỳ 05 năm; trường hợp bổ nhiệm lại hoặc nâng ngạch thì nhiệm kỳ là 10 năm.
Dự thảo cũng quy định cơ chế bổ nhiệm đặc biệt đối với người có đủ năng lực điều tra, tổ chức, chỉ đạo hoạt động điều tra, trong đó có Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã, nhằm đáp ứng yêu cầu bố trí Điều tra viên tại cơ sở.
Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) thể hiện bước tiếp tục hoàn thiện quan trọng về cơ sở pháp lý đối với tổ chức và hoạt động điều tra hình sự, đáp ứng yêu cầu đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy Công an nhân dân theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; đồng thời phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Các nội dung được đề xuất sửa đổi, bổ sung tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng như tổ chức Cơ quan điều tra theo mô hình mới, phân định rõ thẩm quyền điều tra, tăng cường vai trò của Công an cấp xã, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các lực lượng, nâng cao trách nhiệm của Điều tra viên và tăng cường kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra. Qua đó, góp phần bảo đảm hoạt động điều tra được tiến hành kịp thời, khách quan, toàn diện, đúng pháp luật; không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Trong thời gian dự thảo Luật tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện, việc tuyên truyền, phổ biến những nội dung mới có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao nhận thức, tạo sự thống nhất trong tổ chức thực hiện và sự đồng thuận của cán bộ, chiến sĩ, các cơ quan, tổ chức và Nhân dân.
Công an tỉnh tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, kịp thời thông tin những nội dung mới của dự thảo đến cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân; góp phần xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, hoạt động công khai, minh bạch, đúng pháp luật, vì Nhân dân phục vụ; chủ động phòng ngừa, đấu tranh có hiệu quả với các loại tội phạm, giữ vững an ninh, trật tự và cuộc sống bình yên của Nhân dân.
