Xây dựng “lá chắn pháp lý” để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo bứt phá

Ảnh minh họa

Tháo gỡ “điểm nghẽn” từ tâm lý e ngại trách nhiệm

Sau một thời gian triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, nhiều cơ chế, chính sách mới đã được ban hành. Tuy nhiên, quá trình đưa chủ trương vào thực tiễn vẫn còn những khó khăn, vướng mắc.

Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã chỉ ra 12 “điểm nghẽn” lớn của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo nhiều chuyên gia, một trong những trở ngại khó tháo gỡ nhất là tâm lý e ngại trách nhiệm, sợ rủi ro trong quá trình tổ chức thực hiện.

Thực tế này thể hiện rõ trong việc triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), thương mại hóa kết quả nghiên cứu và giải ngân vốn đầu tư công cho khoa học, công nghệ. Năm 2026, ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được bố trí ở mức lớn, nhưng đến đầu tháng 6 mới giải ngân khoảng 21% kế hoạch.

Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, nguyên nhân cốt lõi không phải do thiếu nguồn lực mà xuất phát từ tư duy quản lý còn nặng về kiểm soát đầu vào đối với một lĩnh vực vốn có tính thử nghiệm cao, luôn tiềm ẩn rủi ro và không thể bảo đảm mọi dự án đều thành công. Khi yêu cầu “không để xảy ra thất thoát” được đặt lên hàng đầu nhưng chưa có cơ chế phân loại rủi ro phù hợp, không ít cơ quan, đơn vị có xu hướng lựa chọn phương án an toàn, không quyết định, không thử nghiệm và không đổi mới.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Nghị quyết của Quốc hội đang nhận được sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp và đội ngũ các nhà khoa học. Nội dung được đặc biệt kỳ vọng là cơ chế bảo vệ người thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch, không vụ lợi nhưng gặp rủi ro khách quan trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ mới.

Chấp nhận rủi ro nhưng phải có kiểm soát

Từ thực tiễn của một doanh nghiệp đầu tư mạnh cho nghiên cứu và phát triển, Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Viettel cho rằng, trong lĩnh vực công nghệ, thất bại là điều khó tránh khỏi. Nhiều tập đoàn lớn trên thế giới sẵn sàng dành nguồn lực rất lớn cho nghiên cứu, phát triển, bởi nếu ngừng đổi mới sẽ nhanh chóng tụt hậu.

Điều cộng đồng doanh nghiệp và giới khoa học mong đợi không phải là tạo ra một “vùng miễn trừ” cho mọi sai phạm, mà là xây dựng khung pháp lý rõ ràng, đủ sức phân biệt giữa rủi ro khách quan trong đổi mới sáng tạo với hành vi cố ý vi phạm pháp luật, tham nhũng hoặc trục lợi.

Viettel đề nghị việc đánh giá hiệu quả cần được xem xét trên cả quá trình nghiên cứu và phát triển, thay vì chỉ căn cứ vào kết quả của từng dự án riêng lẻ. Một dự án chưa thành công do nguyên nhân khách quan vẫn có thể tạo ra tri thức, kinh nghiệm và nền tảng công nghệ quan trọng cho những giai đoạn tiếp theo.

Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng quốc gia Việt Nam cũng cho rằng, một số thủ tục hiện hành đang ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án đổi mới sáng tạo. Nếu hành lang pháp lý không được điều chỉnh theo hướng phù hợp với đặc thù của khoa học, công nghệ, việc đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ tiếp tục gặp khó khăn.

Ở khu vực kinh tế tư nhân, bà Lê Nữ Thùy Dương, Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị, kiêm Tổng Giám đốc KN Holdings đánh giá, dự thảo Nghị quyết đã bước đầu tạo sự cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật với việc xem xét những rủi ro phát sinh trong đầu tư, sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cần tiếp tục làm rõ ranh giới giữa miễn trừ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm dân sự, tài chính và nghĩa vụ bồi thường; đồng thời nghiên cứu cơ chế bảo vệ phù hợp đối với chuyên gia, kỹ sư và nhà khoa học trực tiếp tham gia các dự án.

Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Hồ Sỹ Hùng nhận định, chủ trương không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự là bước tiến quan trọng. Những mô hình đầu tư, sản xuất, kinh doanh mới có khả năng mang lại giá trị cho nền kinh tế nhưng chưa có quy định pháp luật điều chỉnh hoặc còn tồn tại sự chồng chéo cũng cần được nghiên cứu, xem xét bằng cơ chế phù hợp.

Bảo vệ người dám đổi mới, không dung túng sai phạm

Theo PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có đặc thù khác với hoạt động quản lý hành chính thông thường. Không một nghiên cứu khoa học hoặc công nghệ mới nào có thể bảo đảm thành công tuyệt đối. Quá trình phát triển trí tuệ nhân tạo, công nghệ chiến lược, chuyển đổi số hay thử nghiệm mô hình quản trị mới đều có thể phát sinh rủi ro, ngay cả khi người thực hiện đã tuân thủ quy trình và trách nhiệm chuyên môn.

Vì vậy, việc xem xét trách nhiệm cần căn cứ vào thông tin, điều kiện thực tế và khả năng nhận diện rủi ro tại thời điểm đưa ra quyết định, thay vì chỉ đánh giá từ kết quả xảy ra sau nhiều năm. Nguyên tắc chấp nhận rủi ro có kiểm soát cần trở thành tư tưởng xuyên suốt của Nghị quyết.

GS.TS Nguyễn Vũ Trung, Viện trưởng Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh đề xuất thiết kế cơ chế xử lý theo từng cấp độ. Đối với rủi ro khách quan phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm hoặc ứng dụng công nghệ mới, nếu người thực hiện hành động trung thực, không vụ lợi, có cơ sở khoa học và đã áp dụng đầy đủ biện pháp quản trị rủi ro thì cần có cơ chế miễn trách nhiệm phù hợp.

Với trường hợp có vi phạm nhưng xuất phát từ mục tiêu phát triển, không có yếu tố tham nhũng, tư lợi, cần cân nhắc ưu tiên biện pháp xử lý về kinh tế, dân sự hoặc hành chính; xử lý hình sự chỉ là giải pháp cuối cùng. Ngược lại, hành vi lợi dụng cơ chế đặc thù để cố ý làm trái, tham nhũng, thông đồng hoặc trục lợi phải được phát hiện, điều tra và xử lý nghiêm minh.

Nhiều chuyên gia cũng đề xuất thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập khi xem xét các vụ việc liên quan đến công nghệ cao hoặc dự án đổi mới sáng tạo có quy mô lớn. Ý kiến chuyên môn của hội đồng sẽ là nguồn tham chiếu quan trọng, giúp cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá chính xác bản chất của rủi ro công nghệ, bảo vệ người ngay tình và hỗ trợ người áp dụng pháp luật trong những lĩnh vực mới, phức tạp.

PGS.TS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội đề nghị sớm hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ mới, nhất là trí tuệ nhân tạo và y tế số. Pháp luật cần xác định rõ rủi ro khách quan của hoạt động nghiên cứu để phân biệt với sai phạm do thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm trái.

Việc xây dựng cơ chế đặc thù không đồng nghĩa với nới lỏng kỷ cương hay miễn trừ trách nhiệm một cách tùy tiện. Đây là bước đi cần thiết nhằm xây dựng hành lang pháp lý minh bạch, vừa khuyến khích, bảo vệ người dám đổi mới vì lợi ích chung, vừa phòng ngừa và xử lý nghiêm hành vi lợi dụng chính sách để vi phạm pháp luật.

Về lâu dài, những nội dung đã được kiểm nghiệm và chứng minh hiệu quả cần tiếp tục được nghiên cứu, luật hóa, tạo nền tảng pháp lý ổn định, khơi thông nguồn lực và đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số thực sự trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.